Orgel - Symphonique - Pieter Heykoop improviseert

Stel, je houdt erg van die grote Franse orgels; Stel, je hebt een aantal Cd’s met opnamen van muziek van Widor, Franck en Guilmant om maar een paar populaire componisten te noemen; Stel, je hebt deze Cd’s al zo vaak gedraaid dat je de muziek wel kan dromen; Stel, je wilt daarom wel eens wat anders, maar het liefst op een mooi, romantisch orgel met veel strijkers en mooie tongwerken; Stel, je wil niet de muziek die je doorgaans op You Tube kunt vinden en die bestaat uit weliswaar zeer virtuoze en ongetwijfeld heel verantwoorde muziek met een hoog toccatagehalte, maar waarvan je denkt ‘weet de linkerhand wel wat de rechter doet’, omdat je er regelmatig geen touw aan kunt vastknopen, vanwege de tsunami aan orgelgeluid. Leuk om naar te kijken, maar niet om ’s-avonds na achten, als de kinderen op bed liggen, bij een kop koffie lekker ontspannen naar te luisteren. Stel, dat er een Cd is, die is volgespeeld op een groot drieklaviers Adema-orgel en dat je allerlei harmonisaties hoort die de geur van Frankrijk hebben, maar die in hun soort uniek zijn omdat de muziek wordt geïmproviseerd in een heel toegankelijk idioom. Wat doe je dan? Dan zet je de Cd ‘Symphonique’ op die is gemaakt door Pieter Heykoop op het orgel van de Basiliek te Raalte en je weet vanaf het eerste moment: dit is ‘m! Eerst even iets over de opname. Ik had het voorrecht onlangs het orgel te mogen bespelen en ik kan niet anders zeggen dan dat de heren van Excellent-Recordings een volkomen natuurgetrouwe weergave hebben weten te bereiken van dit schitterende instrument. De verhouding klank en galm (zo’n 5 seconden geloof ik) is perfect! Je waant je in een grote Franse kathedraal zonder dat er iets verloren gaat van de details. En over details gesproken: het is verbazingwekkend dat Pieter met de doorgaans eenvoudige maar pakkende thema’s (mijn vrouw noemde het de drie-tonen-variaties) zoveel moois aan klanken weet voort te brengen en dat alles in een ontspannen sfeer, maar wel een waar je gewoon naar móet luisteren. In dit verband een waarschuwing: er zijn thema’s die ondanks de zeer beperkt beschikbare ruimte blijven dwalen in je hoofd. Ik kwam er vaak moeilijk van los. Dat begint al met het eerste nummer. Muziek zoals je die als inleidend orgelspel zou willen horen. Halverwege bekroond met een verrassend portato gespeeld thema. Bij nummer twee is het gevaar aanwezig dat moeder de vrouw een steekje laat vallen van haar in alle rust ter hand genomen werkje. Met machtige en breedgrepige akkoorden hoor je een spannend werk, dat zo uit de bundel van een Franse meester kan komen. Langzame passages en virtuositeit wisselen elkaar af in een ietsje pietsje modern klankpalet. Het daarop volgende Offertoire (ofwel Collecte) is een heel mooi vraag- en antwoordspel tussen de drie manualen met alweer die heerlijke strijkers als basis! Een thema met slechts 4 noten! Perfect! Het Grand Choeur demonstreert de batterijen tongwerken. Als je denkt dat je ze allemaal hoort komt de Trompet Harmonique er nog eens bovenuit! Het Berceuse (Wiegenlied) is een improvisatie die binnen een jaar als bladmuziek op de plank ligt. Ik eet een stuk uit m’n zwelpedaal als het niet waar is. Wát een prachtig fluitenspel. Het enige dat niet gebeurt bij dit wiegenlied is dat je in slaapt valt. Dat lukt niet, want het ‘lied’ (dat tekst verdient!) houdt je wakker tot het eind. De Marche Héroïque (Heldhaftige mars) is vanaf de eerste toon beeldend uitgevoerd. Je hoort ‘hem’ aankomen en de strijd tot aan de overwinning voeren. Hier ook weer die mysterieuze registraties die je al eerder hoorde. Het orgel heeft twee 4’ koppels en drie 16’ koppels, dus als je bedenkt wat je daarmee kunt doen op een orgel dat alleen al veertien 8-voets prestanten en fluiten heeft, dan kun je je voorstellen hoe heerlijk je kan kleuren! De Meditation met het 3 tonige thema, dat tot een meeslepende melodie wordt gebouwd, dat een canon/echo vindt in de strijkers is een tweede bladmuziekuitgave (voorspelling 2!). Nummer 8 is een drieluik: Lamentation (Klaaglied) – Grave (Ernstig) – Final. Het is een grote en indrukwekkende expositie van een en al ontroerende droevigheid. Wat is deze thematiek prachtig en bijna eerbiedig uitgewerkt. Ik moest denken aan de psalmregel ‘k Heb mijn tranen onder ‘t klagen tot mijn spijze dag en nacht’. De schreeuwen in het Grave smeken om uitredding waarbij de klager er ‘uit diepten van ellende’ buigend bij neerknielt. In de Final blijft de vraag om uitredding een onbeantwoorde, want ook het slotakkoord is in mineur. Ondanks het veronderstelde dieptepunt is dit nummer een absoluut hoogtepunt van deze Cd! Het (orgel)Choral mi bémol majeur is een prachtige stijlkopie van de muziek van Cesar Franck. Spannend, vooral in de opbouw naar het stralende slot. De melodie verdient woorden! Nummer 10 is een Fantasie. Een verstilt begin met fluit en strijkers (alweer die strijkers, maar ja wat moet je met volgens mij de mooiste van Nederland!). Bijna 7 minuten ‘verplicht’ luisteren, want je komt niet los van dit schitterende strijkorkest. Zo’n simpel idee en daardoor zó treffend. Halverwege komt een thema waarvoor ik waarschuwde, het gaat je hoofd niet meer uit. Komt waarschijnlijk door de portato gespeelde onderbouwing, waardoor een meeslepende cadans ontstaat. Nummer 11 is een soort Symphonie: Scherzo – Scherzando – Fugato – Adagio – Toccata. Even iets over de Toccata. Heel mooi en zeer geschikt voor dit orgel. Deze Cd staat niet vol met vuurwerk, maar staat wel bol van de virtuositeit, waarbij ook de langzame en iedere keer weer pakkende passages virtuoos zijn in de zin van de vindingsrijkheid bij het harmoniseren à l’improviste! In Chanson à l’improviste hoor ik de Pieter Heykoop zoals je hem kent van de Cd’s ‘Voor Kerktijd’. 7,5 minuut in alle rust genieten van de machtige klanken van dit onontdekte orgel, van ppp tot fff en weer terug. Ook deze komt op papier (voorspelling 3). Heerlijk om te spelen en naar te luisteren! In het laatste nummer, de Sortie (de kerk gaat uit) gaat alles uit de kast (inclusief de twee zwelkasten). Geluidsinstallatie op 10! Met het uitbrengen van deze CD heeft Pieter Heykoop een andere toon gezet dan in orgelminnend Nederland gebruikelijk is. Hij durfde het aan om een Cd vol te spelen in een idioom dat hem op het lijf geschreven is en dat qua muziekstijl en harmonisaties zelfs voor minder ingewijden in de orgelwereld als zeer toegankelijk zal worden gezien. Ondanks de begrijpelijkheid van de muziek is alles zo verrassend boeiend en het is duidelijk dat het prachtige Adema-instrument hem heeft geïnspireerd. Wat mij betreft is dit absoluut de Cd-van-het-jaar!! Pieter, bedankt voor dit cadeau! Gert-Jan de Graaf